ทบทวนเฉพาะสูตร สมบัติ และรูปแบบการคิดที่จำเป็น เพื่อให้มองข้อสอบออก ตัดตัวเลือกได้เร็ว และลดความผิดพลาดก่อนเข้าสู่ Quiz แนวข้อสอบเก่า
ประพจน์คืออะไร
ประพจน์ คือ ประโยคบอกเล่าที่สามารถตัดสินได้ว่า จริง หรือ เท็จ อย่างใดอย่างหนึ่ง
✅ เป็นประพจน์
- ประเทศไทยอยู่ในทวีปเอเชีย
- 4 เป็นจำนวนเฉพาะ
- 2 + 3 = 6
- เชียงใหม่อยู่ทางเหนือของประเทศไทย
❌ ไม่เป็นประพจน์
- คำถาม: วันนี้ไปไหน
- คำสั่ง: กรุณาปิดประตู
- คำขอร้อง: ช่วยฉันด้วย
- คำอวยพร: ขอให้โชคดี
- คำอุทาน: สวยจังเลย
ตัวเชื่อมทางตรรกศาสตร์
| สัญลักษณ์ | อ่านว่า | ความหมาย | หลักจำ |
|---|---|---|---|
| ∼p | นิเสธ p | ไม่ p | กลับค่าความจริง |
| p ∧ q | p และ q | ทั้งสองข้อความจริง | จริงเมื่อจริงทั้งคู่ |
| p ∨ q | p หรือ q | อย่างน้อยหนึ่งข้อความจริง | เท็จเมื่อเท็จทั้งคู่ |
| p → q | ถ้า p แล้ว q | ประพจน์เงื่อนไข | เท็จเฉพาะ T → F |
| p ↔ q | p ก็ต่อเมื่อ q | ค่าความจริงเหมือนกัน | จริงเมื่อเหมือนกัน |
ตารางค่าความจริงที่ต้องจำ
| p | q | p ∧ q | p ∨ q | p → q | p ↔ q |
|---|---|---|---|---|---|
| T | T | T | T | T | T |
| T | F | F | T | F | F |
| F | T | F | T | T | F |
| F | F | F | F | T | T |
ประพจน์เงื่อนไขและบทแย้ง
เริ่มจากประพจน์เดิม
| ชื่อ | รูปประพจน์ | สมมูลกับ p → q หรือไม่ |
|---|---|---|
| ประพจน์เดิม | p → q | ใช่ |
| บทกลับ | q → p | ไม่สมมูล |
| บทผกผัน | ∼p → ∼q | ไม่สมมูล |
| บทแย้ง | ∼q → ∼p | สมมูล |
สูตรประพจน์สมมูลที่ออกสอบบ่อย
สูตรเงื่อนไข
p → q ≡ ∼q → ∼p
สูตรก็ต่อเมื่อ
p ↔ q ≡ (p ∧ q) ∨ (∼p ∧ ∼q)
กฎสลับที่
p ∨ q ≡ q ∨ p
กฎการกระจาย
p ∨ (q ∧ r) ≡ (p ∨ q) ∧ (p ∨ r)
กฎ De Morgan
เมื่อนิเสธข้อความที่มี “และ” หรือ “หรือ” ต้องเปลี่ยนตัวเชื่อม และนิเสธข้อความทุกตัวภายใน
นิเสธ “และ”
นิเสธ “หรือ”
“ไม่จริงที่ว่า A และ B สอบผ่าน”
สมมูลกับ
“A สอบไม่ผ่าน หรือ B สอบไม่ผ่าน”
สัจนิรันดร์และข้อขัดแย้ง
สัจนิรันดร์
ข้อขัดแย้ง
ประพจน์ไม่แน่นอน
การอ้างเหตุผลที่สมเหตุสมผล
การอ้างเหตุผลจะสมเหตุสมผล เมื่อ ไม่มีกรณีที่เหตุทุกข้อเป็นจริง แต่ผลเป็นเท็จ
1. Modus Ponens
p
∴ q
2. Modus Tollens
∼q
∴ ∼p
3. Hypothetical Syllogism
q → r
∴ p → r
4. Disjunctive Syllogism
∼p
∴ q
รูปแบบการอ้างเหตุผลที่ผิด
❌ ยืนยันผล
q
∴ p
❌ ปฏิเสธเหตุ
∼p
∴ ∼q
ถ้าฝนตกแล้วถนนเปียก
ถนนเปียก ไม่ได้แปลว่าฝนตกเสมอ เพราะอาจมีรถรดน้ำถนน
เทคนิคแยกเหตุหลายเงื่อนไข
ถ้ามี p ∧ q
∴ p
∴ q
ตัวอย่างแนวข้อสอบ
2. p → (q → r)
∴ r
- จาก p ∧ q ได้ p และ q
- จาก p → (q → r) และ p ได้ q → r
- จาก q → r และ q ได้ r
ตัวบ่งปริมาณ
ทุกจำนวน
มีอย่างน้อยหนึ่งจำนวน
การนิเสธตัวบ่งปริมาณ
∼[∃x P(x)] ≡ ∀x ∼P(x)
นิเสธ “ทุก” เปลี่ยนเป็น “มีบางตัวที่ไม่”
นิเสธ “มีบางตัว” เปลี่ยนเป็น “ทุกตัวไม่”
“ไม่จริงที่ว่านักเรียนทุกคนสอบผ่าน”
สมมูลกับ
“มีนักเรียนอย่างน้อยหนึ่งคนสอบไม่ผ่าน”
สมบัติจำนวนตรรกยะและอตรรกยะ
ข้อสอบอาจกำหนดประพจน์จากสมบัติของจำนวนจริง แล้วให้หาค่าความจริงก่อนนำไปแทนในประพจน์เชิงซ้อน
| การดำเนินการ | ผลที่ได้ | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| ตรรกยะ + ตรรกยะ | ตรรกยะ | จริงเสมอ |
| ตรรกยะ × ตรรกยะ | ตรรกยะ | จริงเสมอ |
| ตรรกยะ + อตรรกยะ | อตรรกยะ | จริงเสมอ |
| อตรรกยะ + อตรรกยะ | อาจเป็นตรรกยะหรืออตรรกยะ | ขึ้นกับจำนวนที่เลือก |
| อตรรกยะ × อตรรกยะ | อาจเป็นตรรกยะหรืออตรรกยะ | เช่น √2 × √2 = 2 |
| 0 × อตรรกยะ | 0 ซึ่งเป็นตรรกยะ | ใช้เป็นตัวอย่างโต้แย้งได้บ่อย |
โจทย์คนพูดจริง–พูดเท็จ
ให้ถือว่าแต่ละคนมีสถานะชัดเจน คือ พูดจริง หรือ พูดเท็จ
ถ้า E กล่าวว่า “B พูดเท็จ”
- ถ้า E พูดจริง แสดงว่า B พูดเท็จ
- ถ้า E พูดเท็จ แสดงว่า B พูดจริง
ขั้นตอนทำข้อสอบตรรกศาสตร์
อ่านว่าโจทย์ถามอะไร
กำหนด p, q, r
แปลงเป็นสัญลักษณ์
ใช้สูตรหรือหากรณีโต้แย้ง
เมื่อถาม “สมเหตุสมผลหรือไม่”
- เทียบกับ MP, MT, HS และ DS
- หากรณีที่เหตุจริง แต่ผลเท็จ
- ถ้าหาได้ แสดงว่าไม่สมเหตุสมผล
เมื่อถาม “เป็นสัจนิรันดร์หรือไม่”
- จัดรูปด้วยสูตรสมมูลก่อน
- ถ้าได้ A → A หรือ A ↔ A ให้ตอบจริง
- ถ้ายังไม่ชัด ให้สร้างตารางค่าความจริง
📌 สรุปจำก่อนสอบ 3 นาที
ประโยคบอกเล่าที่กำหนดจริงหรือเท็จได้
เฉพาะเมื่อ p จริง และ q เท็จ
p → q ≡ ∼q → ∼p
แจกนิเสธทุกตัว แล้วสลับ ∧ กับ ∨
p → q, p ∴ q
p → q, ∼q ∴ ∼p
p ∨ q, ∼p ∴ q
p → q, q ∴ p และ p → q, ∼p ∴ ∼q
จริงทุกกรณี เช่น p ∨ ∼p
เท็จทุกกรณี เช่น p ∧ ∼p
∼∀xP(x) ≡ ∃x∼P(x)
∼∃xP(x) ≡ ∀x∼P(x)
✅ ตรวจความพร้อมก่อนเข้าสู่ Quiz
- แยกประพจน์และข้อความที่ไม่เป็นประพจน์ได้
- จำกรณีที่ p → q เป็นเท็จได้
- เขียนบทแย้งของประพจน์เงื่อนไขได้
- ใช้กฎ De Morgan ได้
- แยก MP, MT, HS และ DS ได้
- มองเห็นรูปแบบการอ้างเหตุผลที่ผิดได้
- นิเสธข้อความที่มี ∀ และ ∃ ได้
พร้อมเข้าสู่ EP7 PART 2
Quiz แนวข้อสอบเก่า นตท. ครอบคลุมประพจน์ ค่าความจริง สัจนิรันดร์ การอ้างเหตุผล ตัวบ่งปริมาณ และโจทย์คนพูดจริง–พูดเท็จ
เลือกคำตอบด้วยตนเองก่อนเปิดเฉลย ฝึกมองรูปแบบประพจน์ การอ้างเหตุผล สัจนิรันดร์ ตัวบ่งปริมาณ และโจทย์คนพูดจริง–พูดเท็จ
พิจารณาข้อความต่อไปนี้
ข.
เปิดดูคำตอบและวิธีคิด
ข้อ ก ไม่สมมูลกัน ลองกำหนด p = T, q = F, r = F
แต่
ข้อ ข ถูก เพราะ ∼q → ∼p เป็นบทแย้งของ p → q ซึ่งสมมูลกันเสมอ
พิจารณาการอ้างเหตุผลต่อไปนี้
- ถ้าคุณแม่หญิงฉีดวัคซีนแล้วจะไม่ติดโควิด
- คุณแม่หญิงติดโควิด
ข.
- พิมรี่พายขายของออนไลน์ หรือพิมรี่พายบริจาคเงิน 1 ล้านบาท
- พิมรี่พายไม่ขายของออนไลน์
เปิดดูคำตอบและวิธีคิด
ข้อ ก เป็นรูป Modus Tollens
ข้อ ข เป็นรูป Disjunctive Syllogism
พิจารณาการอ้างเหตุผล ก และ ข
2. p → (q → r)
ผล r
2. p
3. r
ผล ∼q
เปิดดูคำตอบและวิธีคิด
ข้อ ก:
- จาก p ∧ q ได้ p และ q
- จาก p → (q → r) และ p ได้ q → r
- จาก q → r และ q ได้ r
ข้อ ข ไม่สามารถสรุป ∼q ได้ เพราะเมื่อ p เป็นจริง จะได้ ∼p เป็นเท็จ
พิจารณาข้อความ ก ข และ ค
ก. ถ้า x < 0 และ y < 0 แล้ว xy > 0 สมมูลกับ ถ้า xy ≤ 0 แล้ว x ≥ 0 หรือ y ≥ 0
ข.
ค.
เปิดดูคำตอบและวิธีคิด
ก ถูก เพราะข้อความหลังเป็นบทแย้งของข้อความแรก และใช้กฎ De Morgan ได้ว่า
ข ถูก เพราะ (p ∨ q) ∧ ∼p สมมูลกับ ∼p ∧ q
ค ผิด เพราะเลือก x = 2 ได้ 2³ > 2² และ 2 < 2² ดังนั้นประพจน์ที่มี ∃x เป็นจริง
ถ้าประโยคต่อไปนี้มีค่าความจริงเป็นเท็จ
เปิดดูคำตอบและวิธีคิด
กำหนด p = ไปโรงเรียน และ q = ได้เจอเพื่อน ประโยคเดิมคือ
เมื่อเป็นเท็จ ต้องมี ∼p = T และ ∼q = F จึงได้ p = F และ q = T
ข้อ 2 คือ q → p ซึ่งเป็น T → F จึงเป็นเท็จ
พิจารณาข้อความต่อไปนี้
ข.
ค.
เปิดดูคำตอบและวิธีคิด
ก จัดรูปได้เป็น p → (p ∨ q) ซึ่งจริงทุกกรณี
ข เพราะ ∼p → q ≡ p ∨ q และ ∼q → p ≡ q ∨ p จึงเป็นรูป A → A
ค ไม่เป็นสัจนิรันดร์ เช่น p = T และ q = T จะได้ด้านซ้ายจริง แต่ด้านขวาเท็จ
ข้อความใดเป็นประพจน์
เปิดดูคำตอบและวิธีคิด
“4 เป็นจำนวนเฉพาะ” เป็นประโยคบอกเล่า และสามารถกำหนดค่าความจริงได้ จึงเป็นประพจน์ แม้ค่าความจริงจะเป็นเท็จ
กำหนดค่าความจริงของ p, q และ r
p: มีจำนวนตรรกยะบางจำนวนที่คูณกับจำนวนอตรรกยะแล้วได้จำนวนตรรกยะ
q: มีจำนวนอตรรกยะบางจำนวนที่คูณกับจำนวนอตรรกยะแล้วได้จำนวนอตรรกยะ
r: จำนวนตรรกยะทุกจำนวนบวกกับจำนวนอตรรกยะแล้วได้จำนวนอตรรกยะ
เปิดดูคำตอบและวิธีคิด
- p จริง เพราะ 0 × √2 = 0
- q จริง เพราะ √2 × √3 = √6
- r จริง เพราะตรรกยะ + อตรรกยะ = อตรรกยะ
ข้อ 1 จึงเป็น (T ∨ T) → F หรือ T → F ซึ่งเป็นเท็จ
พิจารณาการอ้างเหตุผลต่อไปนี้
2. 8 ไม่เป็นจำนวนเฉพาะ
ผล: 5 ไม่เป็นจำนวนเฉพาะ
เปิดดูคำตอบและวิธีคิด
กำหนด
- p = 8 เป็นจำนวนเฉพาะ
- q = 5 เป็นจำนวนเฉพาะ
∼p
∴ q
ตาม Disjunctive Syllogism ต้องสรุปว่า 5 เป็นจำนวนเฉพาะ ไม่ใช่ 5 ไม่เป็นจำนวนเฉพาะ
โจทย์คนพูดจริง–พูดเท็จ
B กล่าวว่า “A และ C พูดจริง”
C กล่าวว่า “D พูดเท็จ”
D กล่าวว่า “E พูดเท็จ”
E กล่าวว่า “B พูดเท็จ”
เปิดดูคำตอบและวิธีคิด
- ถ้า B พูดจริง จะทำให้ A และ C พูดจริง แต่ A กล่าวว่า C พูดเท็จ จึงขัดแย้ง ดังนั้น B พูดเท็จ
- E กล่าวว่า B พูดเท็จ จึงทำให้ E พูดจริง
- D กล่าวว่า E พูดเท็จ จึงทำให้ D พูดเท็จ
- C กล่าวว่า D พูดเท็จ จึงทำให้ C พูดจริง
- A กล่าวว่า C และ D พูดเท็จ แต่ C พูดจริง จึงทำให้ A พูดเท็จ
ผู้พูดจริง: C, E
กระดาษจดคำตอบ
เปิดดูเฉลยรวมหลังทำครบ 10 ข้อ
| ข้อ | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ตอบ | 3 | 1 | 2 | 1 | 2 | 1 | 2 | 1 | 2 | 1 |
ประเมินผลการฝึก
จบ EP7 ตรรกศาสตร์พิชิตข้อสอบ
จำรูปแบบให้แม่น ทำโจทย์ให้เป็นขั้นตอน และอย่ารีบสรุปจากภาษาของโจทย์ก่อนแปลงเป็นสัญลักษณ์