ชวนคิด
เพราะเหตุใดอาณาจักรไทยแต่ละยุคจึงมีรูปแบบการปกครอง เศรษฐกิจ และการแก้ปัญหาบ้านเมืองแตกต่างกัน
สุโขทัยเด่นเรื่องพ่อปกครองลูกและเครื่องสังคโลก
อยุธยาเด่นเรื่องจตุสดมภ์และการปฏิรูปการปกครอง
ธนบุรีเด่นเรื่องการกอบกู้เอกราชและรวบรวมแผ่นดิน
รัตนโกสินทร์เด่นเรื่องการฟื้นฟูและปฏิรูปประเทศ
อย่าจำเพียงชื่อบุคคลหรือปี พ.ศ. แต่ให้เชื่อมเหตุการณ์กับสาเหตุ ผลกระทบ และลักษณะเด่นของแต่ละยุค
เป้าหมายการเรียนรู้
- อธิบายการก่อตั้งและการปกครองสมัยสุโขทัยได้
- จำระบบจตุสดมภ์และการปฏิรูปสมัยอยุธยาได้
- อธิบายการรวบรวมแผ่นดินในสมัยธนบุรีได้
- จำกฎหมาย การค้า และภาษีสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นได้
- อธิบายสาเหตุการปฏิรูปประเทศและผลของสัญญาเบาว์ริงได้
- ทำแนวข้อสอบท้ายบทได้อย่างน้อย 8 จาก 10 ข้อ
1. สมัยสุโขทัย
พ่อขุนบางกลางหาวและพ่อขุนผาเมืองร่วมกัน ขับไล่อำนาจขอม ออกจากสุโขทัย ต่อมาพ่อขุนบางกลางหาวขึ้นครองราชย์ มีพระนามว่า พ่อขุนศรีอินทราทิตย์
การปกครองสมัยสุโขทัยตอนต้นมีลักษณะใกล้ชิดประชาชน เรียกว่า พ่อปกครองลูก ต่อมาเมื่อบ้านเมืองขยายตัว แนวคิด ธรรมราชา มีความสำคัญมากขึ้น
พ่อขุนรามคำแหงมหาราช
- นิมนต์พระสงฆ์มาเทศน์ในวันพระ
- ส่งเสริมศีลธรรมและพระพุทธศาสนา
- ส่งเสริมการค้าขาย
- สร้างและบูรณะวัด
- มีศิลาจารึกเป็นหลักฐานสำคัญทางประวัติศาสตร์
ศิลาจารึกหลักที่ 1 ไม่ใช่ศิลาจารึกพระไตรปิฎก แต่เป็นหลักฐานเกี่ยวกับบ้านเมือง การปกครอง เศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม
อาชีพสำคัญของประชาชน ได้แก่ เกษตรกรรม การค้าขาย และงานหัตถกรรม ผลิตภัณฑ์เด่นคือ เครื่องสังคโลก
2. สมัยอยุธยา
กรุงศรีอยุธยาสถาปนาโดย สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 หรือพระเจ้าอู่ทอง มีแม่น้ำเจ้าพระยา ป่าสัก และลพบุรีล้อมรอบ จึงเหมาะทั้งด้านการป้องกันเมือง การคมนาคม และการค้า
ระบบจตุสดมภ์
| กรม | หน้าที่สำคัญ |
|---|---|
| กรมเวียง | ดูแลความสงบเรียบร้อยในพระนคร |
| กรมวัง | ดูแลพระราชสำนักและงานพิพากษาคดี |
| กรมคลัง | ดูแลรายรับ รายจ่าย และการค้าต่างประเทศ |
| กรมนา | ดูแลเกษตรกรรมและที่นา |
สมุหนายก → ฝ่ายพลเรือน
สมุหกลาโหม → ฝ่ายทหาร
การปฏิรูปการปกครองครั้งใหญ่เกิดในสมัย สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ส่วนประชาชนส่วนใหญ่ในสังคมศักดินาคือ ไพร่
3. สมัยธนบุรี
หลังเสียกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 2310 สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงรวบรวมกำลัง ขับไล่พม่า และสถาปนากรุงธนบุรีเป็นราชธานี
ต่อมาทรงปราบชุมนุมต่าง ๆ เพื่อรวมแผ่นดิน ชุมนุมสุดท้ายคือ ชุมนุมเจ้าพระฝาง และการรวบรวมแผ่นดินสำเร็จใน พ.ศ. 2313
การแก้ปัญหาอาหารขาดแคลน
- ซื้อข้าวสารแจกราษฎร
- ขยายพื้นที่ปลูกข้าว
- ส่งเสริมการเพาะปลูก
- ค้าขายกับจีน
การฟื้นฟูพระพุทธศาสนา
- กวดขันวินัยสงฆ์
- ชำระพระไตรปิฎก
- สร้างและบูรณะวัด
- ฟื้นฟูคณะสงฆ์
4. รัตนโกสินทร์ตอนต้น
รัชกาลที่ 1 ทรงย้ายราชธานีมายังฝั่งตะวันออก ของแม่น้ำเจ้าพระยา เพราะพื้นที่กรุงธนบุรีคับแคบ และมีวัดขนาบสองข้าง ทำให้ขยายพระนครได้ยาก
- กฎหมายสำคัญ → กฎหมายตราสามดวง
- ผู้ปกครองหัวเมืองชั้นใน → ผู้รั้ง
- หน่วยงานควบคุมการค้าต่างประเทศ → พระคลังสินค้า
- คู่ค้าสำคัญที่สุด → จีน
- ภาษีสินค้าผ่านด่าน → จังกอบ
ส่วย → เงินหรือสิ่งของแทนแรงงาน
ฤชา → ค่าธรรมเนียมบริการของรัฐ
อากร → ภาษีจากกิจการหรือผลประโยชน์
จังกอบ → ภาษีสินค้าผ่านด่าน
5. สมัยปฏิรูปประเทศ รัชกาลที่ 4–5
ปัจจัยสำคัญที่ทำให้ไทยต้องปฏิรูปประเทศ คือ อิทธิพลและการขยายอำนาจของชาติตะวันตก ไทยจึงปรับปรุงการปกครอง กฎหมาย การคลัง การทหาร การศึกษา และการคมนาคม
สนธิสัญญาเบาว์ริงในสมัยรัชกาลที่ 4 ทำให้การค้าของไทยเปลี่ยนจากระบบผูกขาดโดยรัฐ ไปสู่ การซื้อขายอย่างเสรีมากขึ้น
ตารางจำเร็วก่อนทำข้อสอบ
| ประเด็น | คำตอบสำคัญ |
|---|---|
| ก่อตั้งสุโขทัย | ขับไล่อำนาจขอม |
| สุโขทัยตอนต้น | พ่อปกครองลูก |
| หัตถกรรมสุโขทัย | เครื่องสังคโลก |
| ผู้สถาปนาอยุธยา | พระเจ้าอู่ทอง |
| ระบบ 4 กรม | จตุสดมภ์ |
| ผู้ปฏิรูปอยุธยา | สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ |
| ฝ่ายทหาร | สมุหกลาโหม |
| ประชาชนส่วนใหญ่ในอยุธยา | ไพร่ |
| ชุมนุมสุดท้าย | เจ้าพระฝาง |
| กรมพิพากษาคดี | กรมวัง |
| กฎหมายรัชกาลที่ 1 | กฎหมายตราสามดวง |
| หน่วยงานควบคุมการค้า | พระคลังสินค้า |
| ภาษีผ่านด่าน | จังกอบ |
| เหตุผลการปฏิรูป | อิทธิพลชาติตะวันตก |
| ผลสัญญาเบาว์ริง | การค้าเสรี |
Mini Quiz: แนวข้อสอบคัด 10 ข้อสำคัญ
เลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุด แล้วกดตรวจคำตอบรายข้อ
จุดที่พลาดบ่อย
ผิด: สับสนพ่อปกครองลูกกับธรรมราชา
ถูก: สุโขทัยตอนต้นเด่นเรื่องพ่อปกครองลูก ส่วนธรรมราชาเด่นขึ้นในระยะต่อมา
ผิด: จำหน้าที่จตุสดมภ์สลับกัน
ถูก: เวียงดูแลเมือง วังดูแลราชสำนักและคดี คลังดูแลเงินและการค้า นาดูแลเกษตรกรรม
ผิด: สับสนสมุหนายกกับสมุหกลาโหม
ถูก: สมุหนายกดูแลพลเรือน สมุหกลาโหมดูแลทหาร
ผิด: จำภาษีจังกอบเป็นอากร
ถูก: จังกอบคือภาษีสินค้าที่ผ่านด่านทางบกและทางน้ำ
สรุป 1 นาที
- สุโขทัยก่อตั้งจากการขับไล่อำนาจขอม
- สุโขทัยตอนต้นใช้การปกครองแบบพ่อปกครองลูก
- เครื่องสังคโลกเป็นหัตถกรรมสำคัญของสุโขทัย
- พระเจ้าอู่ทองทรงสถาปนากรุงศรีอยุธยา
- จตุสดมภ์ประกอบด้วยเวียง วัง คลัง และนา
- สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงปฏิรูปการปกครองครั้งใหญ่
- สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชรวบรวมแผ่นดินสำเร็จใน พ.ศ. 2313
- กฎหมายตราสามดวงชำระขึ้นในรัชกาลที่ 1
- พระคลังสินค้าควบคุมการค้าต่างประเทศ
- สนธิสัญญาเบาว์ริงทำให้การค้าเสรีมากขึ้น
หากทำ Mini Quiz ได้อย่างน้อย 8 จาก 10 ข้อ ถือว่าพร้อมไปบทเรียนถัดไป
หมายเหตุ
เนื้อหาและแนวข้อสอบในบทเรียนนี้เรียบเรียงและปรับรูปแบบ จากแนวข้อสอบที่เผยแพร่ในคลังข้อสอบ ยศ.ทบ. เพื่อใช้ประโยชน์ด้านการศึกษา การทบทวนความรู้ และการเตรียมสอบ
มีการปรับถ้อยคำ ตัวเลือก และคำอธิบายบางข้อ เพื่อให้ชัดเจนและเหมาะกับการเรียนรู้ออนไลน์ เนื้อหานี้ไม่ใช่ข้อสอบจริง และไม่ได้รับรองว่าจะปรากฏในการสอบครั้งใด